Podcast #4 Skąd wzięły się nazwiska?

Z pewnością zastanawialiście się kiedyś, skąd pochodzi Wasze nazwisko. Wiecie, jak powstało?

Reklamy

W tym odcinku podcastu Subiektywnej listy lektur do słuchania zajmiemy się tematem nieco odbiegającym od książek jako takich i porozmawiamy o tym, skąd wzięły się nazwiska. Zastanawiało Was kiedyś, po co zostały wymyślone? Jeśli interesuje Was ten temat to zapraszam serdecznie do posłuchania tego odcinka.

Nazwisko to nic innego jak nazwa rodowa wspólna dla całej rodziny. Jest formą dziedziczną i niezmienną w swojej odmianie, chociaż z tym ostatnim, jak sami wiecie, szczególnie w czasach wojen, bywało różnie. Skąd wzięły się nazwiska i dlaczego nazywacie się tak jak się nazywacie?

Czasy Słowian

W czasach Słowian nie istniały nazwiska, a ludzie nosili swego rodzaju przydomki związane z jakąś wyróżniającą ich cechą, które dołączane były do typowo słowiańskich imion. Na przykład Leszek Czarny, itp. Pewną odmianą tych określeń były przydomki nadawane na przykład ze względu na wybitne osiągnięcia. Nadawanie przydomków ze względu na jakąś cechę można zobaczyć chociażby przeglądając drzewo genealogiczne dynastii Piastów. Każdy z królów wywodzących się z niej miał nadane miano odnoszące się do cechy charakteru lub fizycznej. Przydomki nadawane były zazwyczaj w dzieciństwie lub w dorosłym życiu, chociaż zdarzyło się nadać miano również po śmierci. Nie były jednak formą dziedziczną, odnoszącą się do nazwy całej rodziny. Z drugiej strony, językoznawcy wskazują na to, że przydomki mogły stać się przyczynkiem do powstawania nazwisk. Podobnie jak imiona, ale w tym przypadku chodzi głównie o imię ojca i nadawany jego synowi przydomek, na przykład ojciec nazywany Jasiek miałby syna zwanego Jaśkowski (już brzmi jak współczesne nazwisko!).

Pierwsze nazwiska dziedziczne

Proces tworzenia się pierwszych nazwisk datuje się na XIII wiek. Lingwiści przyjmują, że zjawisko to było związane z rozwijaniem się miast, ponieważ w ich obrębie pojawiało się coraz więcej mieszkańców, a co za tym idzie, identyfikacja na podstawie samego imienia była utrudniona. Później, w XIV i XV wieku nazwiska były używane przez szlachtę. Chłopi również przyjmowali nazwiska, jednak proces ten w ich przypadku trwał o wiele dłużej.

Podcast #4 Skąd wzięły się nazwiska_

Przydomki osobowe traktowane były na podstawie prawa zwyczajowego i to z nich w XIV i XV wieku kształtowały się pierwsze nazwiska. Warto wiedzieć, że takie miana, dzięki procesowi dziedziczenia z ojca na dzieci, obejmowały wspólną nazwą całe rody, rodziny oraz generacje, a także przejmowanie przez żonę nazwiska męża. Takie prawo zwyczajowe obejmujące nazwiska kształtowało się od XIV wieku. Jednak nie tylko, ponieważ szczególnie na wsi taka tradycja przejmowania nazwisk obowiązywała także przejęcie nazwy z teścia na zięcia lub z właściciela na nabywcę ziemi lub chałupy. Zdarzało się także, że wdowa przenosiła nazwisko po pierwszym mężu na drugiego.

Jak ostatecznie ukształtowały się nazwiska?

Forma graficzna nazwisk oraz ich brzmienie ostatecznie zostały ukształtowane na przełomie XVIII i XIX wieku, ponieważ wtedy szerzej zaczęto stosować zasady ortograficzne i słowotwórcze. To jednak nie zapobiegło powstaniu różnych wariantów tych samych nazwisk. Za to szczególnie należy podziękować urzędom działającym w trakcie zaborów, które polskie nazwiska zapisywały próbując stosować swoje zasady ortograficzne (niemieckie lub rosyjskie).

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku pojawiły się próby repolonizacji nazwisk, co sprawiło, że nazwy te podlegały kolejnym zniekształceniom. Szczególnie widoczne było to w środowiskach wiejskich, gdzie niepiśmienni chłopi znali swoje nazwiska jedynie w formie mówionej i nie byli w stanie sprawdzić jego właściwej pisowni. A błędy powstawały niekiedy z bardzo błahych powodów: niewyraźne wypowiedzenie, nieuważne słuchanie bądź zapisywanie przez urzędnika.

Polskie nazwiska i ich znaczenie

Badacze podzielili nazwiska ze względu na treść znajdującą się w ich rdzeniu, czyli w początkowej części. I dzięki temu możemy dowiedzieć się, że te nazwy osobowe ukształtowano na przykład z:

  • imion (Jakubowski, Piotrowski),

  • zawodów (Kowalski, Swat),

  • cech charakteru lub fizycznych (Wysocki, Cichocki),

  • nazw zwierząt (Kozłowski, Gawroński),

  • przedmiotów (Socha, Skiba),

  • roślin (Topolski, Wiśniewski),

  • od miejsca zamieszkania lub krainy geograficznej (Mazur, Bukowski),

  • liczebników, kalendarza, dni lub pory dnia (Wieczorek, Piątek),

  • obcych nazwisk (Szulc, Miller),

  • ogólnego pochodzenia (Nowak, Kałuża),

  • inne (Lewandowski, Lewicki).

Umiecie zidentyfikować pochodzenie swojego nazwiska? Zapraszam Was do dyskusji na ten temat i pozostawienia komentarza pod tym wpisem. Jeśli interesują Was tematy, które przedstawiam w podcaście to nie zapomnijcie kliknąć na serduszko, czyli dać mi lajka, i śledzić mojego kanału. Tradycyjne również zachęcam do obserwowania kont Subiektywnej Listy Lektur na Facebooku oraz Instagramie. Do usłyszenia w kolejnym odcinku.

Pozdrawiam,

Ania

Reklamy

Autor: subiektywnalista

Mój blog to strona na temat książek i wszystkiego, co jest związane z literaturą. Czytam nałogowo, w zdecydowanie zbyt dużych ilościach. Uwielbiam fantastykę, horror, thrillery i...poradniki urodowe :)

Daj mi znać, co o tym myślisz i pozostaw komentarz!