ODROBINA KLASYKI: Chata wuja Toma

Advertisements

Chata Wuja Toma to powieść wyrażająca sprzeciw wobec niewolnictwa. Została napisana przez amerykańską pisarkę Harriet Beecher Stowe. Powieść została opublikowana w 1852 r i wywarła głęboki wpływ na zachowanie wobec Afroamerykanów (chodzi o niewolnictwo) w USA i podobno „pomogła położyć podwaliny pod wojnę secesyjną”.

Stowe, to urodzona w Connecticut nauczycielka pracująca w seminarium żeńskim w Hartford i aktywna abolicjonistka. W swojej powieści przedstawiła postać wuja Toma, cierpiącego od dawna czarnego niewolnika, wokół którego obracają się historie innych postaci. Ta sentymentalna powieść przedstawia rzeczywistość, w jakiej żyli niewolnicy, a zarazem zapewnia, że chrześcijańska miłość może przezwyciężyć coś tak destrukcyjnego jak zniewolenie innych ludzi.

Chata wuja Toma była najlepiej sprzedającą się powieścią XIX wieku i drugą najlepiej sprzedającą się książką XX wieku, zaraz po Biblii. Uważa się, że to ta książka pomogła rozpocząć ruch abolicjonizmu w latach 50. XIX wieku. Dla przypomnienia: abolicjonizm to ruch społeczno-polityczno-ideowy obecny w XVIII i XIX wieku, którego zadaniem było zniesienie niewolnictwa i handlu ludzi z nim związanego.

W pierwszym roku po opublikowaniu powieści w Stanach Zjednoczonych sprzedano 300 000 egzemplarzy tej książki, a milion kopii w Wielkiej Brytanii. W 1855 roku, trzy lata po publikacji, nazwano ją „najpopularniejszą powieścią tamtych czasów”. Wpływ, jaki przypisuje się tej książce, jest wielki, a dodatkowo został wzmocniony historią, która mówi o tym, że w momencie, kiedy Abraham Lincoln spotkał Stowe na początku wojny domowej w USA, oświadczył: „To ta mała dama, która rozpoczęła tę wielką wojnę”.

Książka i zainspirowane przez nią sztuki teatralne pomogły spopularyzować wiele stereotypów na temat osób czarnoskórych. Należą do nich czułe, ciemnoskóre „mammy”, stereotyp „czarnych dzieci”, oraz „Wujek Tom”, czyli sumienny, cierpliwy sługa, który jest wierny swemu białemu panu lub kochance.

W ostatnich latach negatywne skojarzenia z Chatą wuja Toma w pewnym stopniu przyćmiły historyczny wpływ tej książki jako „istotnego narzędzia przeciwdziałającego niewolnictwu”.

Źródła

Stowe, urodzona w Connecticut nauczycielka w seminarium żeńskim w Hartford i aktywna abolicjonistka, napisała powieść jako odpowiedź na drugą poprawkę do Ustawy o Niewolnictwie z 1850 roku. Znaczna część książki powstała w Brunszwiku w stanie Maine, gdzie jej mąż, Calvin Ellis Stowe, wykładał na swojej macierzystej uczelni, Bowdoin College.

Stowe została częściowo zainspirowana do stworzenia Chaty wuja Toma przez lekturę książki o niewolnikach pod tytułem Życie Josiaha Hensona, dawniej niewolnika, obecnie mieszkańca Kanady, jak sam o sobie mówił (1849). Henson, wcześniej zniewolony Murzyn, mieszkał i pracował na plantacji tytoniu o powierzchni 3700 akrów (15 km2) w North Bethesda w stanie Maryland, której właścicielem jest Izaak Riley. Uciekł z niewoli w 1830 r. Znalazł się w prowincji Górnej Kanady (obecnie Ontario), gdzie pomagał innym zbiegłym niewolnikom osiedlić się i stać się samowystarczalnym, i gdzie spisał swoje wspomnienia. Stowe przyznała, że wspomnienia Hensona sprawiły, że pojawił się u niej pomysł na napisanie powieści Chata wuja Toma.

Warto wspomnieć, że kiedy książka Stowe stała się bestsellerem, Henson opublikował swoje zapiski w formie książki pod tytułem Wspomnienia wuja Toma (The Memoirs of Uncle Tom) i sporo podróżował z wykładami po w Stanach Zjednoczonych i Europie. Co bardzo ciekawe, powieść Stowe nadała nazwę domowi Hensona – historycznemu miejscu, w którym znajdowała się chata kabiny wuja Toma, niedaleko Dresden w, Ontario, w Kanadzie. Miejsce to w latach 40. XX wieku zostało zresztą przekształcone w muzeum.

Kolejnym źródłem inspiracji dla powieści jest American Slavery As It Is: Testimony of a Thousand Witnesses (Amerykańskie niewolnictwo takie, jakim jest: świadectwo tysiąca świadków), autorstwa Theodore`a Dwight Weld i sióstr Grimké. Stowe zauważyła, że jej powieść została oparta na kilku wywiadach z ludźmi, którzy uniknęli niewolnictwa. Działo się to w czasie, gdy autorka mieszkała w Cincinnati w stanie Ohio, po drugiej stronie rzeki Ohio od Kentucky, w stanie, w którym panowało niewolnictwo. W tym mieście działała tak zwana podziemna kolej (Undergroud Railroad). Była to swego rodzaju organizacja, która skupiała sympatyków zniesienia kary śmierci i działała aktywnie na rzecz pomocy zbiegłym niewolnikom w ucieczce z południa.

Stowe wspominała jeszcze wiele innych inspiracji i źródeł dla swojej powieści w opracowaniu A Key to Uncle Tom’s Cabin (1853). Ta książka non-fiction miała na celu zweryfikowanie jej twierdzeń dotyczących niewolnictwa. Późniejsze badania wykazały jednak, że Stowe nie przeczytała wielu cytowanych prac tej książki, dopóki nie opublikowała swojej powieści.

Publikacja powieści

Chata wuja Toma po raz pierwszy pojawiła się jako 40-tygodniowy serial (czyli coś w rodzaju powieści w odcinkach publikowanych co tydzień, dokładnie tak samo jak nasza Lalka Bolesława Prusa) w The National Era, czasopiśmie abolicjonistycznym. Publikację rozpoczęto od numeru z 5 czerwca 1851 r.

Pierwotnie miała to być krótsza opowieść, zaplanowana jedynie na kilka tygodni. Jednak Stowe znacznie rozszerzyła ją. Musicie wiedzieć, że serial szybko stał się popularny, dlatego szybko do biura pisma zaczęto wysyłać listy z protestami.

Ze względu na popularność tej historii wydawca John P. Jewett skontaktował się ze Stowe w sprawie przekształcenia jej w książkę. Mimo początkowych wątpliwości,co do tego, czy ktoś chciałby sięgnąć po Chatę wuja Toma w formie książkowej, autorka ostatecznie zgodziła się na wydanie powieści w jednym tomie. Powieść w formie książkowej wydano 20 marca 1852 r. Tylko pierwszego dnia sprzedano 3000 egzemplarzy, a wkrótce jej nakład został wyczerpany. W pierwszym roku publikacji sprzedano 300 000 sztuk i… w tym momencie nieoczekiwanie skończył się popyt.

Przez wiele lat nie było już więcej wznowień. Jewett zaprzestał działalności i dopiero w Ticknor and Fields ponownie wydrukowano dzieło (w listopadzie 1862 r). Zainteresowanie znów zaczęło rosnąć. Książka została przetłumaczona na wszystkie ważniejsze języki, a w Stanach Zjednoczonych stała się drugą najlepiej sprzedającą się książką po Biblii.

O czym jest ta książka?

Dla Waszej wygody podzieliłam narrację na kilka części. Nie odpowiadają one faktycznemu podziałowi na rozdziały, który obecny jest w książce.

  1. Eliza ucieka ze swoim synem, a Tom zostaje sprzedany

Książka rozpoczyna się opisania i przedstawienia farmera z Kentucky o imieniu Arthur Shelby, który z powodu kłopotów finansowych, stoi w obliczu utraty swojej farmy z powodu . Mimo że on i jego żona Emily Shelby wierzą, że mają dobre stosunki ze swoimi niewolnikami (tzn. wydaje im się, że bardzo się o nich troszczą, a ich niewolnicy są dla nich tak jakby członkami rodziny), Shelby postanawia zebrać potrzebne fundusze, sprzedając dwóch z nich – wuja Toma, mężczyznę w średnim wieku z żoną i dziećmi oraz Harry’ego, syna pokojówki Emily Shelby, Elizy – handlarzowi niewolników. Emily Shelby jest sprzeciwia się temu pomysłowi, ponieważ obiecała swojej pokojówce, że jej dziecko nigdy nie zostanie sprzedane. Syn Emily, Jerzy Shelby, nie może znieść tego, że Tom zostanie odesłany do nowego właściciela, ponieważ uważa go za swojego przyjaciela i mentora.

Kiedy Eliza słyszy, jak pan i pani Shelby rozmawiają o planach sprzedaży Toma i Harry’ego, Eliza postanawia uciec, zabierając ze sobą syna. Wiemy na pewno, że podjęła tę decyzję, ponieważ boi się utraty swojego jedynego żyjącego dziecka (a poroniła już dwoje z nich). Eliza odchodzi tej nocy.

Tom zostaje sprzedany i umieszczony na łodzi, która płynie wzdłuż rzeki Missisip. Na pokładzie Tom poznaje i zaprzyjaźnia się z młodą białą dziewczyną o imieniu Ewa. Ojciec Ewy, Augustyn St. Clare, kupuje Toma od handlarza niewolników i zabiera go z rodziną do swojego domu w Nowym Orleanie. Tom i Ewa zaprzyjaźniają się, a zbliża ich do siebie głęboka wiara chrześcijańska.

2. Ucieczka Elizy

Podczas ucieczki Eliza spotyka swojego męża, Jerzego Harrisa (mężczyzna uciekł wcześniej, po tym, jak został zmuszony do ciężkiej pracy w kopalni). Postanawiają spróbować dotrzeć do Kanady. Są jednak śledzoni przez łowcę niewolników o imieniu Tom Loker. W końcu Loker i jego ludzie uwięzili Elizę i jej rodzinę, co sprawiło, że zdesperowany Jerzy postrzelił go w bok. Martwiąc się, że Loker może umrzeć, Eliza przekonuje Jerzego, aby zabrał łowcę niewolników do pobliskiej osady Quaker na leczenie. Po powrocie do Nowego Orleanu St. Clare debatuje nad niewolnictwem ze swoją kuzynką Ofelią, która, przeciwstawiając się niewolnictwu, jest uprzedzona wobec czarnoskórych. St. Clare uważa, że nie jest stronniczy, chociaż jest właścicielem niewolników. Próbując pokazać Ofelii, że jej poglądy na czarnych są błędne, kupuje Topsy, młodą niewolnicę, i prosi Ofelię o jej edukację.

3. Co dalej z Tomem

Tom spędził u St. Clare`a już ponad dwa lata. W tym czasie Ewa zapadła na poważną chorobę. Na łożu śmierci doświadcza wizji nieba, którą dzieli z otaczającymi ją ludźmi. Po jej pogrzebie pozostali bohaterowie postanawiają zmienić swoje życie, a dodatkowo Ofelia obiecuje zarzucić swoje osobiste uprzedzenia wobec czarnych, Topsy mówi, że będzie się lepiej zachowywać, a St. Clare obiecuje uwolnić Toma.

4. Tom sprzedany Simonowi Legree

Zanim jednak St. Clare jest w stanie dotrzymać obietnicy, umiera w wyniku rany otrzymanej od dźgnięcia nożem przed tawerną. Jego żona rezygnuje z wypełnienia przyrzeczenia zmarłego męża i sprzedaje Toma na aukcji niewolników. Mężczyzna zostaje kupiony przez okrutnego właściciela plantacji o imieniu Simon Legree. Ten zabiera Toma i Emmeline (którą Legree kupił w tym samym czasie) do wiejskiej Luizjany, gdzie spotykają innych niewolników.

5.Nastały ciężkie czasy

Cassy, inna niewolnica Legree, po jego biczowaniu usługuje wujkowi Tomowi. Skąd rany? Wytłumaczenie jest proste. Legree zaczyna nienawidzić Toma, gdy ten odmawia wykonania zadania. Miało ono polegać na tym, że czarnoskóry mężczyzna, znany ze swojej spolegliwości i dobrego charakteru, miał wychłostać innego niewolnika. Legree zaciekle bije Toma i postanawia zmiażdżyć jego wiarę w Boga. Jednak pomimo okrucieństwa Legree Tom odmawia zaprzestania czytania Biblii i pociesza innych niewolników najlepiej, jak potrafi.

Na plantacji Tom poznaje Cassy, inną niewolnicę Legree. Jej historia również nie jest zbyt ciekawa. Wiemy o tym, że była nieślubnym dzieckiem jej pana z niewolnicą. Ten jednak starał się zachowywać wobec niej ludzko i dziewczyna przebywała z innymi jego dziećmi, odebrała nawet dosyć dobre wykształcenie (między innymi znała francuski). W wyniku śmierci ojca, została sprzedana, urodziła dzieci, ale została od nich odseparowana. Nie mogąc znieść bólu, że sprzedano jej kolejne dziecko, zabiła trzecie niemowlę.

6. W tym momencie powraca Tom Loker

Loker zmienił się, a to dlatego, że w czasie rekonwalescencji przebywał u Kwakrów. Jerzy, Eliza i Harry również uzyskali wolność (po przekroczeniu granicy Kanady). W Luizjanie wuj Tom niemal poddaje się beznadziei. Jego wiara w Boga chwieje się, a wszystko to dzieje się z powodu doświadczanych przez niego trudów życia na plantacji. Ma jednak dwie wizje: Jezusa i Ewy, które sprawiają, że jego postanowienie pozostania wiernym chrześcijaninem aż do śmierci wzmacnia się. Tom zachęca Cassy do ucieczki. Dziewczyna robi to, zabierając ze sobą Emmeline. O tym dowiaduje się właściciel. Kiedy Tom odmawia powiedzenia Legree, dokąd udały się Cassy i Emmeline, ten nakazuje swoim nadzorcom zabić go. Tom umiera, ale wybacza nadzorcom, którzy brutalnie go pobili. Siła charakteru i nieugiętość postawy Toma sprawia, że mężczyźni stają się chrześcijanami. Na krótko przed śmiercią Toma do posiadłości przybywa Jerzy Shelby (syn Artura Shelby’ego), by odkupić Toma. Przyjeżdza jednak za późno.

7. Część finałowa

Podczas podróży łodzią po wolność Cassy i Emmeline spotykają siostrę Jerzego Harrisa i towarzyszą jej w Kanadzie. Cassy odkrywa, że Eliza jest jej dawno zagubioną córką. Dziewczyna została sprzedana jako dziecko. Teraz, gdy ich rodzina znów jest razem, podróżują do Francji i ostatecznie do Liberii, kraju afrykańskiego stworzonego dla byłych amerykańskich niewolników. Jerzy Shelby wraca na farmę w Kentucky i uwalnia wszystkich swoich niewolników. Mówi im, aby pamiętali poświęcenie Toma i jego wiarę w prawdziwe znaczenie chrześcijaństwa.

Główne tematy

W Chacie wuja Toma dominuje jeden temat: zło i niemoralność niewolnictwa. Podczas gdy Stowe przedstawia w swoim tekście inne poboczne tematy, takie jak moralny autorytet macierzyństwa i możliwości odkupienia oferowane przez chrześcijaństwo, podkreśla jednak związki między nimi a okropnościami niewolnictwa.

Stowe czasami zmienia bohatera, którego ustami mówi po to, aby mogła wygłosić „homilię” na temat niszczącej natury niewolnictwa, widzianą z innego punktu widzenia (na przykład: biała kobieta na parowcu niosącym Toma dalej na południe stwierdza, że najbardziej przerażającym elementem niewolnictwa jest rozdzielenie rodzin). I właśnie jednym ze sposobów, w jaki Stowe pokazała zło niewolnictwa, było to, jak ta „osobliwa instytucja” siłą oddzieliła od siebie rodziny.

Innym tematem pobocznym w powieści jest umiarkowanie. Jednym z przykładów jest to, że w momencie, kiedy Augustyn St. Clare został zabity, próbował on powstrzymać bójkę w kawiarni między dwoma pijanymi mężczyznami i w wyniku tego został dźgnięty nożem. Innym jest śmierć niewolnicy Prue, która została pobita na śmierć za konsekwentne upijanie się. Tutaj musimy jednak pamiętać, że stało się tak, ponieważ wcześniej odebrano jej dziecko.

Na początku powieści o losach Elizy i jej syna dowiadujemy się z rozmowy snutej przy winie przez właścicieli niewolników. Biorąc pod uwagę to, że Stowe chciała, aby był to dodatkowy temat, scena ta może zapowiadać przyszłe wydarzenia, które ukazują używania alkoholu jako takie w złym świetle.


Ze względu na to, że Stowe postrzegała macierzyństwo jako „model etyczny i strukturalny w całym amerykańskim życiu”, a także wierzyła, że tylko kobiety mają moralny autorytet, aby uratować Stany Zjednoczone przed demonem niewolnictwa, innym ważnym tematem Chaty wuja Toma jest siła moralna i świętość kobiet. Poprzez postacie takie jak Eliza, która ucieka przed niewolnictwem, by ocalić swojego małego synka (i ostatecznie zjednoczy całą rodzinę), lub Ewa, która jest postrzegana jako „idealna chrześcijanka”, Stowe pokazuje, jak wierzyła, że kobiety mogą uratować ludzi od najgorszych niesprawiedliwości. Mimo że późniejsi krytycy zauważyli, że kobiece postacie Stowe są często kliszami stereotypowych pań domu zamiast realistycznych kobiet, powieść Stowe „potwierdziła znaczenie wpływu kobiet” i pomogła utorować drogę ruchowi na rzecz praw kobiet w następnych dziesięcioleciach.

Purytańskie wierzenia religijne Stowe pojawiają się w ostatnim, nadrzędnym temacie powieści – badaniu natury chrześcijaństwa, zakładając, że teologia chrześcijańska jest zasadniczo niezgodna z niewolnictwem. Temat ten jest najbardziej widoczny w momencie, gdy Tom wzywa St. Clare`a, by „odwrócił wzrok od Jezusa” po śmierci ukochanej córki Ewy. Po śmierci Toma Jezry Shelby wychwala Toma, mówiąc: „Cóż to za bycie chrześcijaninem”. Ponieważ motywy chrześcijańskie odgrywają tak dużą rolę w tej książce – i ze względu na częste stosowanie przez Stowe bezpośrednich autorskich wypowiedzi na temat religii i wiary, powieść często przyjmuje formę swego rodzaju kazania.

Styl

Chata wuja Toma napisana jest w sentymentalnym stylu melodramatycznym, typowym dla XIX-wiecznych powieści sentymentalnych i fikcji literackiej tzw. domowej (zwanej także literaturą kobiecą). Gatunki te były najpopularniejszymi powieściami z czasów Stowe. Na książki utrzymane w tej stylistyce składały się głównie postacie żeńskie, a styl pisania budził sympatię i emocje czytelnika. Mimo że powieść ta różni się od innych powieści sentymentalnych, koncentrując się na tak ważnym temacie, jakim jest niewolnictwo i mając za głównego bohatera mężczyznę, wciąż stara się wzbudzić w swoich czytelnikach pewne silne uczucia. Siłę tego rodzaju tekstu widać w reakcji ówczesnych czytelników.

Odbiór przez współczesnych

Pomimo pozytywnej reakcji czytelników, przez dziesięciolecia krytycy literaccy odrzucali styl powieści Chata wuja Toma i innych książek spod tego gatunku, ponieważ zostały one napisane przez kobiety i tak bardzo promowały „niechlujne emocje kobiet”. Jeden z nich stwierdził, że gdyby powieść nie dotyczyła niewolnictwa, „byłaby to po prostu kolejna powieść sentymentalna”. W The Literary History of the United States, George F. Whicher nazwał Chatę wuja Toma „niedzielną fikcją”, pełną „szeroko pojętego melodramatu, humoru i patosu”.Ten pogląd pozostaje przedmiotem sporu. Piszący w 2001 r. prawnik Richard Posner opisał Chatę wuja Toma jako część miernej listy dzieł kanonicznych, które pojawiają się, gdy na literaturę nakładane są kryteria polityczne.

Reakcje na powieść

Chata wuja Toma wywarła wpływ równy kilku innym powieściom w historii. Po opublikowaniu wywołała burzę protestów ze strony obrońców niewolnictwa (którzy w odpowiedzi na powieść stworzyli wiele innych książek), jednak wśród abolicjonistów pojawiły się pochwały. Jako bestseller powieść silnie wpłynęła na późniejszą literaturę protestacyjną.

Chata wuja Toma oburzyła ludzi na południu Stanów Zjednoczonych. Powieść była również ogólnie krytykowana przez zwolenników niewolnictwa. Uznany powieściopisarz z południa William Gilmore Simms ogłosił, że dzieło jest całkowicie fałszywe, a inni nazywali ją kryminalną i oszczerczą. Wielu pisarzy z Południa, jak Simms, wkrótce napisało własne książki w opozycji do powieści Stowe.

Niektórzy krytycy podkreślali, że Stowe ma mało doświadczenia życiowego związanego z życiem na południu, co sprawiło, że doprowadziło ją to do stworzenia niedokładnych opisów regionu (na przykład nigdy nie była na południowej plantacji, a opisów plantacji z tego regionu jest bardzo dużo). Jednak ona zawsze mówiła, że oparła sylwetki swoich bohaterów na historiach, które opowiadali jej uciekający niewolnicy w Cincinnati. Mówi się, że zaobserwowała z pierwszej ręki kilka incydentów, które skłoniły ją do napisania [słynnej] powieści występującej przeciwko niewolnictwu. Sceny, które widziała na rzece Ohio, w tym sprzedaż męża i żony, a także relacje w gazetach i czasopismach oraz wywiady przyczyniły się do powstania nowej fabuły.

W odpowiedzi na słowa krytyki w 1853 roku Stowe opublikowała Klucz do Chaty wuja Toma, czyli próbę udokumentowania prawdziwości przedstawionego w powieści niewolnictwa. W tej książce Stowe omawia każdą z głównych postaci i przytacza „ekwiwalenty prawdziwego życia”, jednocześnie dokonując bardziej „agresywnego ataku na niewolnictwo na południu niż to miało miejsce w powieści”. Podobnie jak oryginalna historia także A Key to Uncle Tom’s Cabin była bestsellerem. Jednak chociaż Stowe twierdziła, że w A Key to the Uncle Tom’s Cabin udokumentowano wcześniej konsultowane źródła, w rzeczywistości autorka przeczytała wiele cytowanych prac dopiero po opublikowaniu swojej powieści. Główną jej częścią była krytyka Stowe co do tego, w jaki sposób system prawny wspierał niewolnictwo i licencjonowane znęcanie się nad niewolnikami.

Mam nadzieję, że spodobał Ci się ten wpis!

Pozdrawiam Cię serdecznie i do następnego razu,

Ania